سیاستگذاری فرهنگی بر مبنای اصول و ارزشهای جمهوری اسلامی؛ ضرورت جامعه امروز

توجه به جایگاه فرهنگ و امور فرهنگی و اهمیت آن در جوامع، از دیر باز ذهن اندیشمندان مختلف را به خود جلب کرده و به نظریه پردازی واداشته است. با در نظر داشتن اهمیت فرهنگ است که برخی از جامعه شناسان در تعریف آن بیان میکنند که فرهنگ مجموعه ای از ارزشها و اندیشه های یک جامعه است. فرهنگ عنصر واضع ساختار اجتماعی و اصل تنظیم کننده کنش اجتماعی است که به آن شکل و جهت میدهد و همچون روان یک جامعه خود را بر اعضا تحمیل میکند.[1] در حقیقت فرهنگ مشخص کننده باورها، شیوه ها و اسطوره ها، یعنی صورتهای ذهنی دسته جمعی یک اجتماع که به تعبیری، عوامل روحی و روانی آن جامعه می باشد.[2]  
با توجه به این تعریف به خوبی مشخص میشود که فرهنگ رابطه مستقیمی با ارزشها و مبانی ارزشی و فکری یک جامعه دارد و به نحوی عاملی تنظیم کننده و ارتباطی، میان افراد جامعه در کنش ها و تعاملات در برقراری و ایجاد نظام هماهنگ ساختار اجتماعی محسوب میشود و به اندازه ای موثر و تاثیرگذار عمل میکند که میتواند ساختار یک جامعه را بر مبنای ارزش های تعیین کننده و متمایز کننده شکل دهد و با تعالی این ارزشها و نهادینه شدن آن، جامعه مطلوب را شکل داده و به آرمان های آن نائل نماید. در حقیقت فرهنگ برانگیخته شده از جهان بینی، باورها و ارزشهای نشأت گرفته از آن برای هر فرد است و فرهنگ مادی و معنوی را شکل میدهد و با تغییر جهان بینی هر فرد، فرهنگ او و در نتیجه فرهنگ و جهان بینی آن جامعه نیز تغییر میکند و با تعالی و رشد جهان بینی ارزشهای فردی و اجتماعی و در نتیجه ارزشهای فرهنگی آن جامعه بازتولید شده و تغییر میکند و رو به تعالی می گذارد.[3]  
باتوجه به این موضوع نظام جمهوری اسلامی ایران نیز که با انقلاب شکوهمند اسلامی در بهمن ماه 1357 به پیروزی رسید، بر مبنای جهان بینی و ایدئولوژی خاصی شکل گرفت و بر مبنای این نظام ارزشی و فکری فرهنگ خاص خود یعنی فرهنگ اسلامی را بر مبنای ارزشهای الهی و دینی و برای سامان دادن جامعه اسلامی در دستور کار خود قرار داد؛ نظامی که بر مبنای این اصول و ارزشها در تضاد و تقابل واقعی با ارزشهای فرهنگی جامعه زمان حکومت ستم شاهی که ارزشهای خود را بر مبنای نظام سکولار و ضد دینی غربی شکل داده بود، شکل می گرفت تا سعادت افراد جامعه خود را با نهادینه سازی ارزشهای اسلامی در دنیا و آخرت فراهم کند و سبک زندگی اسلامی را نهادینه سازد. باتوجه به این اصول و مبانی فکری، در برنامه ریزی ها کلان فرهنگی کشور همواره به موضوع فرهنگ اسلامی توجه خاص شده و سعی شده است به این مبانی توجه شود.
 
چرایی توجه بیشتر به فرهنگ در این زمانه حاضر بیشتر از گذشته  مد نظر مسئولان و بویژه مقام معظم رهبری قرار دارد، چراکه اساس برنامه های نفوذ و استحاله دشمن را مسائل فرهنگی شکل میدهد. دشمنان به خوبی به اهمیت فرهنگ آگاهاند و میدانند که با هر تغییری در فرهنگ میتوان آن جامعه را به جهات دیگر حرکت داده و تغییرات مدنظر را اجرا کرد. به همین دلیل است که مقام معظم رهبری نیز در بیانات خود همواره به مسئله فرهنگ توجه ویژه و خاص داشته و دستور العمل ها و راهبردهای مختلفی را هم در جهت تعالی و رشد ارزشهای فرهنگی و هم در راستای مقابله با برنامه های تهاجمی غرب ارائه فرموده اند. از دید ایشان «فرهنگ هر کشور، بستر اصلی حرکت عمومی آن کشور است. حرکت سیاسی و علمی اش هم در بستر فرهنگی است. فرهنگ یعنی خلقیات و ذاتیات یک جامعه و بومیِ یک ملت، تفکراتش، ایمانش، آرمانهایش، اینها تشکیل دهنده مبانی فرنگ یک کشور است… فرهنگ هم مثل علم است، فرهنگ هم گیاه خودرو نیست. همه آنچه شما از نشانه ها و مظاهر فرهنگی در جامعه خودتان و در هرنقطه ای از دنیا می بینید، بدون تردید این بذر را دستی افشانده است. البته انسان بعضی از دستها را میبیند، اما بعضی از دست ها را نمی بیند، از داخل خانه، تا درون مدرسه، تا فضای خیابان، تا رادیو و تلویزیون، تا ماهواره، تا تبلیغات جهانی، تا اینترنت واز این قبیل چیزها. فرهنگ، هدایت و پرورش دادن میخواهد»[4]  
ضرورت توجه به فرهنگ از دید ایشان تا حدی است که معتقدند: «ما مسئولیّت شرعی داریم، مسئولیّت قانونی داریم در قبال فرهنگ کشور و فرهنگ عمومی کشور.»[5] همچنین ایشان دولت را موظف رسیدگی به امور فرهنگی کشور دانسته و می فرمایند: «دولت و مسئولان موظّفند که توجّه کنند به جریان عمومی فرهنگ جامعه؛ ببینند کجا داریم میرویم، چه دارد اتّفاق می‌افتد، چه چیزی در انتظار ما است؛ اگر چنانچه مزاحماتی وجود دارد، آنها را برطرف کنند.»[6]  
بنابراین با توجه به اهمیت و جایگاه فرهنگ در جامعه، ضروری است که به برنامه ریزی و سیاست گذاری درست و بنیادین و بر اساس اصول و مبانی انقلاب اسلامی و در جهت تعالی و رشد فرهنگ جامعه اسلامی بپردازیم. در این زمینه سیاستگذاری فرهنگی در جهت بهبود روند مدیریت برنامه های کلان کشور در زمینه فرهنگ، امری قابل توجه و ضروری برای تحقق اهداف مورد نظر نظام اسلامی در این عرصه می باشد.
 
ضرورت توجه به سیاستگذاری فرهنگی در کشور

فرهنگ همچون حوزه های دیگر جامعه، نیازمند مدیریت و برنامه ریزی درست می­باشد تا از این طریق بتوان اهداف تعیین شده را اجرایی و عملیاتی نمود. در این زمینه مسئله ای که به مدیریت صحیح و مناسب کمک می­نماید، سیاست گذاری و خط مشی­گذاری صحیح است، چراکه عرصه فرهنگ به لحاظ گستردگی مسائل و موضوعات تحت پوشش خود و نیز نوع نگاه به مسائل و موضوعات صاحب نظران و برنامه ریزان این عرصه، دارای پیچیدگی های خاص خود بوده و تجمیع نظرات و اندیشه ها را برای برنامه ریزی کلان دشوار می­نماید. ازاینرو سیاستگذاری با تعیین موضوعات کلی اساسی بر اساس مبانی از پیش تعیین شده و نیز تشخیص اولویتهای برنامه ریزی صحیح و تشخیص فرصت ها و تهدیدهای هریک از مسائل مرتبط با این عرصه و نیز تعیین راهبردهای کلان برای برنامه ریزی صحیح در زمینه اولویت های راهبردی و نیز تعیین خط مشی ها و سیاستهای اجرایی و وظایف سازمان های وظیفه مند و ارتباط نظام مند آنان با یکدیگر و تقویت ظرفیت های عملیاتی هریک از نهادها و استفاده حداکثری و بهینه از امکانات، مسئله­ای مهم و کاربردی محسوب میشود. بنابراین سیاستگذاری فرهنگی میتواند ارزشها و اصول فرهنگی را هدایت نموده و با ارائه مجموعه ای از تدابیر و برنامه ها برای نهادها و سازمانهای مختلف دولتی و غیر دولتی، این عرصه را مدیریت نموده و توسعه بخشد.[7]  
در کنار توجه به اهمیت سیاست­گذاری، باید به خط مشی های اصلی نظام اسلامی و تفاوت آن با الگوهای غیر بومی توجه نمود و نظامی مبتنی بر عناصر و مولفه های فرهنگ بومی ایرانی –اسلامی توجه نموده و نظام سیاستگذاری مرتبط با آنها را ارائه نمود. چراکه در حقیقت سیاست فرهنگی به معنای اصول و ارزشهای هدایت کننده در امور فرهنگی است. به عبارت دیگر مجموعه ای از تدابیر برای تعیین وظایف دولت و سازمانهای غیر دولتی، در زمینه فرهنگ برای رسیدن به اهداف مورد نظر است.[8]  
توجه به این نکته به این دلیل است که فرهنگ ارتباط وثیقی با ارزشهای بنیادین اسلامی و ایرانی دارد، از اینرو هرگونه برنامه ریزی کلان در این زمینه هم به تعالی این ارزشها و موفقیت در به ثمر رسیدن آنها می انجامد و هم میتواند عرصه های دیگر همچون سیاست را یاری رساند. در حقیقت تحقق آرمان های انسجام بخش و وحدت آفرین در هر زمینه ای بویژه آرمان های سیاسی که انقلاب اسلامی را از دیگر انقلاب ها متمایز میکند، نیازمند زمینه ای فرهنگی است که از یک سو بستر تحقق اصول سیاسی محسوب میشود و از سوی دیگر میتواند به مثابه عامل پیشران این عرصه ها عمل نماید.
 
باتوجه به مبانی ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران، دولت موظف به اداره، مدیریت و سیاست گذاری در عرصه فرهنگ است، چرا که دولت اسلامی به عنوان قوه مجریه نظام اسلامی مسئولیت برنامه ریزی و مدیریت اجرایی سیاست های کلی نظام اسلامی را در عرصه های مختلف دارد و با توجه به اختیاراتی که این قوه را قادر به استفاده از منابع مالی مینماید، توان این کار بخوبی دار می‌باشد.

اما موضوع قابل توجه در این زمینه میزان مداخله دولت و تعیین وظایف اساسی این قوه اجرایی کشور در تبعیت و اجرای الگوی فرهنگی کلان کشور باتوجه به مبانی و اصول بنیادین است. در این خصوص به نظر میرسد با توجه به اهداف بنیادین نظام اسلامی در راستای ترویج مبانی و ارزشهای انقلاب اسلامی، دولت در نظام اسلامی موظف به مداخله در امر برنامه ریزی و سیاست گذاری فرهنگی کشور است. این نقش دولت هم در ساحت اجرایی و برنامه ریزی برای نهادهای مختلف فرهنگی و تعیین خط مشی ها و سیاستگذاریها قابل تعریف است و هم در زمینه تامین منابع مالی و ارائه منابع نظام اسلامی در رابطه با تامین زیرساختهای ضروری با هدف بهینه سازی،‌ توانمندسازی و به روزرسانی منابع و توانمندیهای لازم و ارتقاء وضعیت ارگان ها، وزارت خانه و سازمانها و نهادهای فعال فرهنگی دولتی و شبه دولتی کشور.
 
در رابطه با نقش برنامه ریزی و خط مشی گذاری در راستای سیاستگذاری فرهنگی، اصول و معیارهایی قابل ذکر است که لازم است دولت در نظام جمهوری اسلامی بدان توجه نموده و آن را سرلوحه خود قرار دهد. این اصول برگرفته از تعریف سیاست فرهنگی در «اصول سیاست فرهنگی کشور» است که در آن این مفهوم به اصول راهنمای کارگزاران فرهنگی و مجموعه علائم و نشانه هایی که مسیر حرکت فرهنگی جامعه را تعیین نموده، تعریف شده است و موضوعی است که مورد توافق رسمی و اتفاق نظر مسئولان در تشخیص،‌ تدوین و تعیین مهمترین اصول و اولویتهای لازم در حرکتهای فرهنگی است.[9] باتوجه به این تعریف میتوان به اهم وظایف و نقشهای دولت در سطح عمومی و کلان مسائل فرهنگی به موارد ذیل اشاره نمود:
 
1.برنامه ریزی فرهنگی بر اساس مبانی فکری و ارزشی اسلامی که محور آن توحید،‌ مبارزه با ظلم و زیستن با هدف تحقق سعادت ابدی و اخروی و متمایز با فرهنگ مادی،‌ سکولار و انسان گرای غربی است.
2. ارائه برنامه ها در راستای مقابله با نفوذ همه جانبه فرهنگی و به تعبیر مقام معظم رهبری «تهاجم فرهنگی» غرب علیه ارزشهای انقلاب اسلامی و پرهیز از هرگونه سرسپردگی و وادادگی در مقابل برنامه های آنان
3. ترویج و نهادینه سازی ارزشهای سبک زندگی اسلامی_ایرانی در جامعه
4. توجه به تربیت افراد در مقاطع مختلف زندگی تحصیلی و شغلی با اتکا به ارزشهای اسلامی و انقلابی
5. ایجاد و فراهم نمودن بستر مناسب برای رشد و تعالی افراد و آحاد جامعه اسلامی
6. توجه به نهادها،‌ تشکل ها و سازمان های مردم نهاد محلی و منطقه ای همچون تشکل های شکل گرفته در مساجد،‌ مناطق قومی و قبیله ای و نیز هیئات مذهبی و یا نهادها و موسسات فرهنگی مردمی که بعضا ریشه ای دیرینه و ساختاری دارند.

7. برنامه ریزی در راستای بهینه سازی و کارآمد نمودن سازمان ها و نهادهای فرهنگی کشور همچون ورزارت خانه و سازمان صدا و سیما در راستای ارتقاء توانمندی و حرکت در مسیر برنامه ها و اهدافد کلان نظام اسلامی
8 تعین و ابلاغ معیارها و ابزارهای عملی برای سنجش میزان عملکرد سازمان ها و نهادها و نیز بالابردن میزان ثبات برنامه های کلان با هدف پایداری آنها
 
باتوجه به این اصول و معیارها که در زمینه سیاستگذاری و خط مشی گذاری باید لحاظ شود،‌ نقش اجرایی دولت در راستای تعیین بودجه و نیز اجرای مبانی فرهنگی و قوانین ساختاری نیز روشن میشود. مسئله ای که متاسفانه از سوی برخی منتقدین و نیز رسانه های بیگانه و افراد ناآگاه و یا معاند در فضای مجازی هر ساله و در زمان تعیین بودجه برای مراکز و نهادهای فرهنگی همچون سازمان تبلیغات،‌ حوزه علمیه و … صورت میگیرد و در فضای عمومی کشور نیز بازخوردهای نامناسبی را دریافت میدارد. باتوجه به این مبانی اکنون به خوبی روشن میشود که دولت باید در راستای ترویج و نهادینه سازی و گسترش ارزشهای دینی و انقلابی کشور به طور جدی وارد شده و علاوه بر حمایتهای اجرایی و برنامه ریزی نظام مند و هدفمند برای بهینه سازی و رشد این نهادها،‌ به حمایتهای مالی و قانونی نیز بپردازد؛‌ چراکه این سازمان ها و نهادها که یا در بستر دین و باتوجه به ضرورتهای مدنظر آن در طی تاریخ و به مرور زمان شکل گرفته اند و یا نهادهایی هستند که با ظهور انقلاب اسلامی و لزوم گسترش و حتی صدور اهداف و ارزشهای این انقلاب شکوهمند تاسیس و بنا نهاده شده اند،‌ در حقیقت بازوان توانمند جمهوری اسلامی در راستای ارتقاء و رشد فرهنگ اسلامی و نیز صف اول مبارزه در جنگ نرم فرهنگی هستند. بدین لحاظ هرگونه حمایت مالی و قانونی از این نهادها نه تنها ضرورتی اجتناب ناپذیر است بلکه بقاء و حیات نظام اسلامی را منجر خواهد شد.‌ مسئله ای که امروزه مورد توجه و هجمه اصلی دشمن در این جنگ و تهاجم فرهنگی است،‌ چراکه با نابودی و استحاله فرهنگ و ارزشهای دینی و اسلامی،‌ نظام اسلامی به طور جدی با مشکل و آینده مبهم مواجه خواهدشد. لذا حمایت همه جانبه از سازمانهایی که در خصوص تربیت و تعالی و نیز پاسخگویی به نیاز علمی و دینی هزاران نفرِ جویای دین و تعالیم دینی فعالیت می کنند و ارزشهای اسلامی را ترویج می نمایند که حتی از خارج کشور به کشورمان مراجعه مینمایند،‌ شایسته و ضروری است. جالب توجه این است که اینگونه حمایتها، همانند برنامه هایی است که تمام ادیان و فرقه های دینی در کشورهای مختلف دنیا انجام داده و از حمایتهای قوی و قدرتمند دولتها نیز برخوردار میشوند و مسئله ای واضح و پذیرفته شده است، در حالیکه این منتقدان به این گونه برنامه ها نقدی وارد نمی سازند.
 
علاوه براین باید با نگاهی انتقادی به عملکرد دولت در زمینه‌ی تعیین بودجه و مدیریت سازمانهای دولتی همچون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و غیر دولتی نیز توجه نمود،[10]‌چراکه در برخی موارد، برنامه ریزیها و بودجه بندی ها و نیز شیوه سازمان دهی و مدیریت آن به مسیری حرکت میکند که نه تنها منافی اهداف نظام اسلامی است بلکه در مسیر حمایت از گروه ها و تشکلها و یا سازمانهایی هزینه میشود که مسیری خلاف و معارض با اهداف کلی انقلاب اسلامی را طی می نمایند. در این خصوص باید به مقدار و هزینه ای که در بودجه برای حمایت از روزنامه هایی با طیف فکری روشنفکری وابسته،‌ رسانه ها و فیلمهای غیر ارزشی،‌ کتابهای مروج فرهنگ غرب و یا موضوعات ضد فرهنگی تعیین میشود، توجه نمود که باتوجه به اهداف اصلی انقلاب اسلامی لازم است که در این موارد بازنگری جدی نمود.
 
در مجموع باید گفت که لزوم توجه به سیاستگذاری فرهنگی با توجه به ضرورت های نظام اسلامی و نیز اتخاذ رویکرد درست و مناسب در برنامه ریزی کلان کشور، در این زمان امری ضروری و مهم است که از یک سو موجب تحقق اهداف و سیاستهای کلان کشور میشود و از سوی دیگر از هدر رفت و هزینه کرد نادرست بودجه در مسیر نادرست آن، ممانعت می نماید.*

پی‌نوشت:

[1]بدیع،‌ برتراند،‌ فرهنگ و سیاست،‌ ترجمه احمد نقیب زاده،‌تهران،‌ نشر دادگستر، 1376،‌ ص 38
[2]ماندگار،‌ محمد مهدی،‌ «فرهنگ سازی در نهج البلاغه»،‌ فصلنامه علوم سیاسی، 1379،‌ سال سوم،‌ شماره 10، ص 81
[3]ابوالقاسمی،‌ محمدجواد، «آسیب شناسی فرهنگی انقلاب اسلامی»،‌ فصلنامه اندیشه انقلاب اسلامی،‌ 1386، ش 7، ص 134.
[4]بیانات در دیدار با رؤسای دانشگاه ها، 1381
[5]بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 19/9/1392
[6]بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 19/9/1392
[7]ر.ک: نجاتی حسینی، سید محمود و دیگران،‌ مشارکت فرهنگی،‌ تهران،‌انتشارات آن،‌ 1379
[8]همان.
[9]. اصول سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، 1370،‌ مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی. ر.ک به سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی: http://rc.majlis.ir/fa/law/show/101000
[10]با نگاهی ارقام اختصاص یافته در بودجه کشور می توان دریافت که بیشترین سهم بودجه در مقایسه با سازمانها و نهادهای دینی و فرهنگی که ههمواره به آنها انتقاد میشودنآن اآآ،‌ به وزارت فرهنگ و ارشاد اختصاص یافته که بیشترین هزینه را در حمایت از رسانه ها،‌ روزنامه ها و فیلمهایی و … دارد که برخی از آنها همسو با نظام اسلامی نیستند. برای مشاهده این اختلاف ر.ک: https://www.khabaronline.ir/detail/500413/Economy/macroeconomics

پایگاه برهان

انتهای متن/