ضرورت و الزامات پژوهش در بیانات مقام معظم رهبری

چکیده:

ولایت فقیه از نعمات خفیه و جلیه الهی می باشد که خداوند متعال با رحمانیت و رحیمیت خویش این نعمت را برای بشر ارزانی داشته است. از آنجه که ولایت ایشان در طول ولایت حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می باشد، لذا طبیعیت از ایشان امری ضروری بوده و نافرمانی از دستورات، امریست ممنوع. حال این نافرمانی ممکن است ناشی از جهل قاصر یا مقصر باشد. تبعاً، برداشت صحیح و بررسی بیانات معظم له در صورت حصول شرایط[1]، امری ضروری می باشد. معظم له برای مسیر حرکت اسلامی، نقشه ای دقیق و کامل طراحی نموده اند و در بیانات مختلفی آن را تبیین فرموده اند. این حرکت انقلاب به سمت تمدن اسلامی و جامعه­ای مهدوی، دارای اجزای و مولفه های حرکتی، ساختاری و سازمانی بسیاری می باشد و شناخت دقیق هر یک بسیار مهم می باشد.

در این نوشتار سعی شده است به اهمیت، ضرورت و الزمات و نحوه ی پژوهش در بیانات معظم له پرداخته شود. یافته های این تحقیق نشان می دهد که برای کسب نگاهی جامع از نظام فکری و معنوی ایشان، کسب فضائل اخلاقی و علمی در اولویت اهمیت قرار دارند و بدون آنها کسب شناختی جامع از معظم له مقدور نخواهدبود.

کلمات کلیدی: ولایت فقیه، انقلاب، تمدن اسلامی، پژوهش، نظام فکری.

1- مقدمه:

بعد از فروپاشی نظام شاهنشاهی و روی کار آمدن نظام مبتنی بر دین و خصوصاً اسلام و تغییر معادلات منطقه­ای و جهانی، روش ها و ساختارهای نوینی در امر پیشرفت و افق های آینده جهان مطرح گردید. با به ثمر رسیدن نهضت دیرین انتظار و وقوع انقلاب اسلامی، موضوعاتی همچون دموکراسی دینی، سیاست دینی، دین سیاسی، معنویت تشکیلاتی، تشکیلات معنوی و اقتصاد دینی  برای نخستین بار در صحنه سیاسی عصر حاضر توسط حضرت امام خمینی به عنوان رهبر دینی و سیاسی مطرح شد. بعد از رحلت این رهبر الهی و سالک الی الله، حضرت آیت الله خامنه ای به عنوان جانشین ایشان انتخاب شدند. در هر امری چه خرد و چه کلان، تثبیت و رشد دشوارتر و مهم تر از ایجاد است. در رابطه با انقلاب اسلامی، مقام معظم رهبری متناسب و بر پایه سلوک دینی، جامعه اسلامی را به سمت اهداف مقرر مبتنی بر اندیشه اسلامی سیر داده اند. لذا ساختار فکری ایشان بسیار حائز اهمیت است.

بررسی مجموعه­ی بیانات مقام معظم رهبری نیز در طول حدود 30 سال از زعامت ایشان، بیانگر آن است که ایشان در موضوعات مختلفی متخصص و نظریه پرداز می باشند که در اکثر موارد نخبگان جامعه نیز از فهم به موقع و عمیق مطالب ایشان ناتوان هستند. چرا که این بیانات حاصل اجتهاد از ثقلین و تزکیه نفس می­باشد. لذا ضروری است تا نظریات و بیانات ایشان به دقت توصیف، تحلیل، تفسیر و بالاتر از همه مورد تفقه و اجتهاد قرار گیرد. از ایه لایمسه الا المطهرون[2] می توان قاعده ای کلی را این گونه بیان نمود که هر چه درجه روحی و معنوی فردی (شیئی) بیشتر شود، برای درک آن باید به تناسب باید به طهارت و تزکیه رسید. لذا می توان گفت حقیقت سخنان مقام معظم رهبری را کسی عمیقاً متوجه نمی شود مگر کسانی که در راه تزکیه و تربیت نفس را در پیش گرفته باشند. به همین دلیل است که برخی مطالب ایشان را صرفاً مرور زمان به برخی افراد نخبه روشن می­سازد چرا که مرور زمان خود یک عاملی مستقل برای کشف برخی حقایق عالم است.

تحلیل سخنان هر شخصی نیازمند مولفه های مختلفی می باشد. در خصوص مقام معظم رهبری، شناخت روح اصلی دین، اصول دین، نقشه راه متکلم، نظام فکری متکلم و مخاطب، اشارات، لحن، اوضاع سیاسی و اقتصادی جامعه، جهت­گیری های دولت مستقر و تحولات جهانی و منطقه ای، همه بر تحلیل بیانات معظم له موثرند. از طرفی دیگر، با توجه به جامعیت مقام معظم رهبری و شان والای علمی، بصیرتی و معنوی ایشان، شخص محلل نیز باید حداقل هایی را در شئونات مختلف علمی، بصیرتی و معنوی کسب کند.

در این نوشتار اهم ملزومات تحلیل و بررسی سخنان مقام معظم رهبری اجمالاً مورد دقت قرار گرفته است.

2- ضرورت توجه به مکتب امام خامنه ای

شرایط سیال و پیچیده جهانی، منطقه ای و کشوری چه در بعد مادی و چه در بعد معنوی، وجود فرد ممتحن و جامع الشرایط هم برای امت و هم برای سایر مردم بسیار ضروری است. طبیعی است شرایط هر زمان تحلیل و فرد متناسب خود را می طلبد. مقام معظم رهبری با بهره گیری از ثقلین و سایر افراد متخصص، شخصیتی متناسب با زمان و پاسخگوی نیاز بشری هستند.

توجه به مکتب امام خامنه ای، ملازم با کنار گذاشتن نظرات سایر افراد متخصص نیست. چرا که ایشان علاوه بر قوه ی اجتهاد چند بعدی، جامع صحیح ترین و کامل ترین نظرات علمای دینی و سیاسی در رابطه با اداره و رهبری جامعه می­باشند. ادل دلیل برای صحت این سخن، عملکرد ایشان در طول زعامت ایشان و نحوه راهبری ایشان می باشد. هر شخصی با کنار گذاشتن اغراض غیر مرتبط و نگاه به حقایق و واقعیت ها، تصدیق می کند که این نوع راهبری جوابگوی حرکت انقلاب اسلامی به سمت اهداف می باشد. تجربیات تلخ عدم پیروی از ایشان چه در حوزه ی اقتصادی و چه در حوزه های فرهنگی و سیاسی نیز نشان از بینش و بصیرت والای ایشان دارد.

3- فواید تحلیل و اجتهاد در بیانات معظم له:

از آنجا که بیانات ایشان حاصل چند دهه مطالعه، پژوهش و در راس همه نورانیت قلبی ایشان است، تحلیل می تواند از ابعاد مخالف حائز اهمیت و مقدمه ای بر اجتهاد در مکتب معظم له باشد. هرچه انسان در نفس خود عمیق تر باشد، نظر و تفکرات وی نیز ابعاد و لایه­های مختلفی خواهد داشت این حالت در معصومین علیهم السلام به اوج خود می­رسد[3]. تحلیل بیانات ایشان معظم له دارای فوائد بسیاری می باشد که مختصرا به چند نمونه از آنها اشاره می شود.

1-3- قرار گرفتن در معرض انوار ولایت

صرف بررسی و حتی مطالعه بیانات ایشان می تواند انسان را از نورانیت و برکات مقام معنوی ایشان بهره­مند سازد.

2-3- چند بعدی شدن ذهن:

از آنجاکه ایشان در موضوعات مختلفی به طور تخصصی بیانات دارند، لذا تحلیل و بررسی این مطالب و سخنرانی ها می تواند ذهن را از تک بعدی بودن خارج نماید. به لحاظ شبکه ای بودن بیانات ایشان، انسان ناچاراً به رئوس مختلف این شبکه کلام رجوع نماید (شکل1).

شکل1: شبکه ذهنی منظم

یکی از ویژگی های این شبکه منظم و قاعده مند، تحول دائم و حیات و رشد آن است. همانند جسم که تنفس باعث حیات سلولی آن می شود، تربیت نفس و تزکیه باعث حیات و نمو روحی و ذهنی می شود.

در تاریخ انقلاب می توان افراد بسیاری را یافت که به دلیل عدم رسیدگی به حیات و نمو روحی خود، اسباب افول معنوی و سیاسی خود را فراهم آورده اند. امام علی علیه السلام می فرمایند: العقول ائمة الافکار، و الافکار ائمّة القلوب، و القلوب ائمّة الحواس، و الحواسّ ائمّة الاعضاء[1]؛ طبق این حدیث کسانی که تزکیه نفس دائمی نکنند، دچار انحراف قلبی، فکری و عملکردی خواهند شد. لذا برای دوری از این اسیب لازم است تزکیه دائمی همراه انسان باشد. چرا که نمو روحی منوط به ارتباط دائمی تربیت محور با خدای حقیقی می باشد. 

3-3- ایجاد زمینه برای نشر معارف و اندیشه های انقلاب

4-3- افزایش انگیزه برای کار انقلابی

5-3- افزایش بصیرت فردی

6-3- آمادگی برای دفاع مستدل و منطقی از انقلاب

7-3- بدست آوردن اصول کلی

به دست آوردن قوائد کلی از بیانات ایشان یکی از کارهای بنیادین در تحلیل بیانات ایشان است. به عنوان مثال نظر ایشان در رابطه با اقتصاد و جهت گیری آن، درونزایی و برون گرایی است. این قائده در همه عرصه ها چه معرفتی، چه عرفانی و چه فرهنگی می­تواند به عنوان استراتژی مورد استفاده قرار گیرد.

4- انواع تحلیل:

به طور کلی تحلیل به دو نوع کمی و کیفی تقسیم می شود. در تحلیل کمی داده های گردآوری شده و نتایج حاصله از نوع عدد هستند. لکن در تحلیل کیفی داده­ها و نتایج عدد نبوده و از جنس مفاهیم می­باشند. جدول1 اهم تفاوت های پژوهش کمی و کیفی را نشان می دهد.

در تحلیل بیانات معظم له تحلیل کیفی از اهمیت بالاتری نسبت به تحلیل کمی قرار دارد. لکن در برخی مواقع تحلیل های عددی با استفاده از نرم افزارهای مختلف می تواند در تحلیل های کیفی نیز موثر واقع شود.

جدول1: اهم تفاوت های پژوهش کمی و کیفی

بالاتر از تحلیل تفقه و اجتهاد در بیانات ایشان امری ضروری است. همانطور که بیان شد، مکتب شناسی نیازمند مطالعه دقیق و عمیق بوده و لوازم بسیاری را به همراه می طلبد.

5- لوازم اساسی تفقه و تحلیل بیانات رهبری

شناخت اهداف

هدف ثابت و غایی دین در مورد انسان، عبودیت انسان است. تکامل انسان و جهت تکامل و سمت و سوی تکامل به سمت نزدیکی به خداست. اما اهداف پایین تری وجود دارد که این اهداف پایین تر خود هدف اند ودر عین حال طریق هستند، پله و وسیله ای برای رسیدن به اهداف بالاتر هستند. گاه این اهداف را شرایط زمانه تعیین می کند و موارد دیگری هم در این زمینه وجود دارد.  به عنوان مثال در شرایط فعلی هدف میانی و بسیار مهم، تشکیل دولت اسلامی است که اگر این اتفاق روی بدهد، سایر مراحل رسیدن به تمدن اسلامی به سرعت طی خواهند شد. مقام معظم رهبری نیز به این هدف توجه و تاکید و راهبری دارند و نگاه به این هدف میان مدت می تواند در تحلیل بیانات ایشان کمک بسیاری نماید.

اصول و مبانی دین

اصول و مبانی دینی می تواند محل رجوع تمام تحلیل ها و بررسی ها قرار گیرد.

شناخت روح دین

دین دارای روحی است که بر همه ابعاد آن حاکم است. از این جهت باید در تحلیل و بررسی مورد توجه قرار گیرد.

نقشه ی راه

نقشه ی راه یعنی آن مسیر کلی به همراه عوامل تاثیر گذار بر حرکت به سمت اهداف که امت موظف طبق آن حرکت کند. مقام معظم رهبری طبق نقشه راهی که براساس ثقلین ترسیم فرموده اند حرکت می کنند. لذا بیانات ایشان نیز باید در همین نقشه لحاظ و بررسی شود. تحلیل بیانات ایشان در خارج از این نقشه، می تواند تعارضاتی را به همراه داشته باشد.

آشنایی مقدماتی با نظام فکری و معنوی مقام معظم رهبری

هر چه انسان بتواند از نظام فکری و معنوی متکلم آگاهی داشته باشد، یقینا در تحلیل سخنان وی نیز موفق تر خواهد بود. آگاهی از نظام فکری مقام معظم رهبری نیازمند مطالعه دقیق مبانی اسلام، انقلاب و همچنین پیگیری مستمر بیانات ایشان است. آشنایی با نظام سیر معنوی ایشان نیز نیازمند تزکیه و تربیت نفس است. لذا برای درک بیانات ایشان، آشنایی کافی با مولفه ها و ثمرات تزکیه و تربیت نفس امری ضروری است. فرد محلل نیز باید در زمینه تزکیه نفس بتواند مراحل مقدماتی عمل به دستورات دینی و دوری از محرمات الهی را رعایت نماید.

بررسی کامل بیانات

برای دریافت کامل بیانات رهبری در موضوعات مختلفی لازم است یک دوره بیانات ایشان از سال 1368 و حتی قبل از آن، تا امروز مورد بازبینی و دقت قرار گیرد. ایشان در موضوعاتی در سال های مختلف بیاناتی داشته اند. لذا برای بررسی کامل یک موضوع نیاز به مرور جامع بیانات ایشان در سال های مختلف است از خصوصیات ذهن شبکه ای، ارتباط پیوسته و لاینفک با سایر اجزای شبکه می باشد. به عنوان مثال ایشان در مورد برجام و مذاکرات هسته ای دولت یازدهم بیانات مفصلی در طول چند سال بیان فرموده اند. برای بررسی این موضوع الزاما باید تمام این بیانات را مطالعه کرد.

آشنایی با تاریخ اسلام، انقلاب و جهان

گاهی ایشان در بیانات به برخی مسایل مهم تاریخی اشاره می کنند که آشنایی با تاریخ می تواند کمک بسیاری در تحلیل بنماید. به عنوان مثال ایشان در بیانات مختلفی حوادث بعد از رحلت پیامبر اسلام، مسائل مربوط به خلافت، حوادث مربوط به کربلا را بررسی و تحلیل نموه­اند. در بحث تاریخ انقلاب نیز ایشان به جریان های سیاسی  و فرهنگی اوایل انقلاب و بعد از آن به کرات مطالبی را فرموده اند.

همچنین در سخنرانی های مختلفی به برخی وقایع مربوط به تاریخ بین الملل اشاره نموده اند.

  به عنوان مثال ایشان در تاریخ 13/02/1395 در دیدار معلمان و فرهنگیان می فرمایند:

«اینکه امروز شما می بینید دشمنان حرف های بزرگ تر از دهان خودشان می زنند، همه اش قابل پاسخگویی است از سوی ملت ایران. می نشینند طراحی میکنند که ایران باید در خلیج فارس رزمایش نظامی نداشته باشد؛ چه غلطهای عجیب غریبی! او از آن طرف دنیا می آید اینجا رزمایش راه می اندازد؛ شما اینجا چه کار میکنید؟ خب بروید در همان خلیج خوکها؛ بروید آنجاها و هرجا میخواهید رزمایش کنید.»

اشاره رهبر انقلاب به عملیاتی در خلیج کشور کوبا به نام خلیج خوک ها می باشد. عملیات خلیج خوک ها یک عملیات نظامی ناموفق بود که توسط آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا برای سرنگون کردن دولت فیدل کاسترو  طراحی شده بود[2] که با کمک و اطلاع رسانی آژانس اطلاعاتی شوروی به دولت کوبا، با شکست مواجه شد و آمریکایی ها تلفات بسیاری را متحمل شدند.

ایشان در سخنرانی دیگری [3] به حادثه مربوط به فرقه ی دیویدی ها اشاره می کنند و می­فرمایند:

در زمان دولت همین حزب دمکرات، در زمان ریاست جمهوری شوهر همین بانوئی که حالا اظهار نظر میکند، هشتاد و چند نفر از وابستگان فرقه ی داوودی را زنده زنده در آتش سوزاندند. این که دیگر جای انکار نیست. همین حضرات، همین دمکراتها این کار را کردند. فرقه ی داوودیها به قول خودشان دیویدی ها – به دلیلی مورد غضب دولت آمریکا قرار گرفتند و به منزلی رفتند و در آنجا متحصن شدند. هر چه کردند، بیرون نیامدند. اینها خانه را آتش زدند و هشتاد تا مرد، زن، بچه تو این خانه، زنده زنده سوختند.  

 لذا کسب آشنایی با وقایع مهم تاریخی جهان و آشنایی تفصیلی با کشورهای تاثیرگذار در صحنه ی بین­الملل می تواند فرد به درک بهتری را از مطالب ایشان رهنمون سازد. گلایه ایشان از عدم مطالعه تاریخ نیز گواه دیگری بر اهمیت این مسئله است[4].

آشنایی با اصطلاحات و جریانات سیاسی

ایشان گاهی به مسایل و جریان های سیاسی سابق و یا عصر جدید اشاره می کند. لذا آشنایی با تفکرات و مشی های سیاسی این جریانات می تواند در تحلیل کمک بسیاری نماید. تکنوکراسی، دموکراسی، دموکراسی دینی، لیبرالیسم، پلورالیسم و … از جمله اصطلاحاتی هستند که توسط معظم له مورد استفاده قرار گرفته است.

 صرف، نحو، بلاغت و اصول فقه

گاهی مشاهده می شود معظم له از علوم ادبیات عرب در بیاناتشان استفاده می کنند. به عنوان مثال نظر ایشان در رابطه با ضمیر «به» در ایه ی 52 سوره­ی مبارکه فرقان ( و جاهدهم به جهاداٌ کبیرا) این است که ضمیر به، به مفهوم عدم اطاعت از کافران بر می گردد[5]. در این رابطه لطایف نحوی وجود دارد که می­توان به کتب مربوطه مراجعه کرد.

 بیانات ایشان متناسب با فضای موجود در مخاطب و اقتضائات زمانی و مکانی می باشد. به عنوان مثال ایشان در مرقد حضرت امام خمینی در 14 خرداد هرسال، بیشتر مبانی برخواسته از تفکر اجتهادی امام خمینی ره را بیان می­نمایند.

در مورد اصول فقه نیز آشنایی با مسایل مربوط به دلالت، مباحث الفاظ و حجج و امارات و سایر مباحث مرتبط می تواند کمک شایانی در تحلیل هرچه بهتر بیانات ایشان داشته باشد.

به عنوان مثال ایشان مکرر از دلالت­های مختلف (دلالت اشاره، تنبیه و اقتضاء) در بیانات خود استفاده می­کنند. کسب مهارت در تطبیق این دلالت ها در قضیه برجام و اشارت های مختلف ایشان بسیار کاربردی می باشد.

کسب تخصص در علوم مختلف

متخصصین هر رشته به تناسب درک خود از موضوعات و مطالب مطرح شده از سوی رهبر معظم، استفاده های بهتر و بیشتری نسبت به سایر افراد دارند. به عنوان مثال، یک فرد دارای تحصیلات مدیریتی یا سیاسی به روشنی می تواند عمق مطالب مربوط به مدیریت را نسبت به سایرین دریابد. لذا برای درک عمیق تر و گسترده تر مباحث مطرح شده توسط رهبر معظم انقلاب، بهتر است از نظرات متخصصین مطلع شد و به عمق مطالب بیشتر پی برد.

توجه به حواشی غیر از متن سخنرانی:

علاوه بر اهمیت بسیار بالای متن سخنرانی، حواشی بیانات معظم له همانند بغض، تبسم، اشارات دست و  … در تحلیل بیانات ایشان موثر هستند. گاهی اوقات واکنش های مخاطبین نیز در این امر موثر هستند.

به عنوان مثال ایشان در نماز جمعه به تاریخ 29/03/1388 می فرمایند:

 یک خطاب آخری هم عرض کنم به مولامان و صاحبمان، حضرت بقیةالله (ارواحنا فداه): ای سید ما ای مولای ما! ما آنچه باید بکنیم، انجام میدهیم؛ آنچه باید هم گفت، هم گفتیم و خواهیم گفت. من جان ناقابلی دارم، جسم ناقصی دارم، اندک آبروئی هم دارم که این را هم خود شما به ما دادید؛ همه ی اینها را من کف دست گرفتم، در راه این انقلاب و در راه اسلام فدا خواهم کرد؛ اینها هم نثار شما باشد. سید ما، مولای ما، دعا کن برای ما؛ صاحب ما توئی؛ صاحب این کشور توئی؛ صاحب این انقلاب توئی؛ پشتیبان ما شما هستید؛ ما این راه را ادامه خواهیم داد؛ با قدرت هم ادامه خواهیم داد؛ در این راه ما را با دعای خود، با حمایت خود، با توجه خود، پشتیبانی بفرما.

با مشاهده فیلم مربوط به این سخنرانی و بررسی بغض شدید مقام معظم رهبری می توان تحلیل بیشتری از محتوای این سخنرانی ارائه داد .

در سخنرانی دیگری ایشان در خطبه های عید فطر شهریور 1389 از سیل اتفاق افتاده در پاکستان و وضعیت نابسامان مسلمانان پاکسانی نیز بغض کرده که نشان از اهمیت بالای مسائل سایر مسلمین دارد.

 جمع آوری بیانات

جمع اوری اطلاعات می تواند با استفاده از طرق زیر صورت گیرد:

پایگاه اطلاع رسانی معظم له
استفاده از نرم افزارهای مورد اعتماد
استفاده از خاطرات منقول از معظم له توسط افراد مورد وثوق (که مورد تکذیب معظم له قرار نگرفته باشد).

6- نتیجه گیری:

ولایت فقیه از نعمات خفیه و جلیه الهی می باشد که خداوند متعال با رحمانیت و رحیمیت خویش این نعمت را برای بشر ارزانی داشته است. برای کسب نگاهی جامع از نظام فکری و معنوی ایشان، کسب فضائل اخلاقی و علمی در اولویت اهمیت قرار دارند و بدون آنها کسب شناختی جامع از معظم له مقدور نخواهدبود. با بهره­مندی از بیانات ایشان، می توان نقش آفرینی موثر و متناسبی در سلوک انقلاب به سمت اهداف متعالی ایفا نمود. بدین منظور سلوک شخصی نیز باید متناسب با سلوک انقلاب به سمت اهداف مادی و معنوی انقلاب باشد.

پی نوشت:

[1] که در حال حاضر این شرایط به طور کامل مهیا می باشد.

[2] سوره واقعه، آ یه 79

[3] لازم به ذکر است قیاس معصوم و غیر معصوم مع الفارق است.

منابع:

[1] کراجکى، محمد بن على، کنز الفوائد، 2جلد، دارالذخائر – ایران ؛ قم، چاپ: اول، 1410 ق.

[2] فرانک ال. شوئل ،«آمریکا چگونه آمریکا شد ؟»، ابراهیم صدقیانی، انتشارات امیر کبیر، تهران،1383، چاپ سوم

[3] بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران در تاریخ29/03/1388

[4]بیانات در دیدار با نمایندگان مجلس در تاریخ 30/03/1397

[5]  بیانات در دیدار با رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری در تاریخ 06/03/1395

نویسنده:

میربهمن غنی زاده: طلبه سطح یک حوزه علمیه، کارشناسی ارشد مهندسی نفت دانشگاه صنعتی سهند

انتهای متن/