سیمای کودکان کار در آثار داستانی کودک و نوجوان فارسی پس از انقلاب اسلامی

چکیده

داستان‌های کودک و نوجوان، به طور عام و داستان‌های کودکان کار و خیابانی، به طور خاص، با فراهم آوردن زمینه و فضای تخیلی، به مخاطبان خود این امکان را می‌دهند تا ضمن هم‌ذات‌پنداری و همانندسازی با شخصیت‌های داستان، به وجهی خیالی، اما معرفت‌شناسانه، ماجراها و کشمکش‌های گاه ناخوشایند زندگی را نیز تجربه کنند و افق دیدشان را گسترش بخشند. از سویی، دقت‌نظر در شیوة تحلیل و جهت‌گیری‌های متون داستانی به مقولة کار کودکان، روشنگر دگرگونی ذهنیت یا الگوهای گفتمانی مربوط به کار کودک در گذر زمان، خواهد بود. در این مقاله که به شیوة تحلیل محتوای کیفی، بیش از پنجاه رمان و مجموعه‌داستان با نگاهی جامعه‌شناسانه بررسی شده‌است،کوشیده‌ایم تا به این پرسش بنیادین پاسخ گوییم که داستان کودک و نوجوان ایران پس از انقلاب اسلامی در گسترة چندین دهه نسبت به کار کودک و زندگی کودکان کار و خیابان چه الگوها و دیدگاه‌هایی را فرانموده‌است. یافتة نهایی پژوهش به‌اجمال نشان می‌دهد که نگاه به کار کودک در جهان سنتی و روستایی داستان، به مثابة عنصری مثبت و مرحله‌ای برای تشرف او به بزرگسالی، و در فضای شهری و صنعتی در حکم مقوله‌ای از جنس استثمار و تعرض به حقوق کودک است. این دگرگونی با تحولات اجتماعی ایران و جایگزینی اقتصاد عمدتاً دهقانی با اقتصاد صنعتی هم‌نوایی دارد.

کلیدواژه ها: ادبیات داستانی کودک و نوجوان؛ جامعه‌شناسی ادبیات؛ الگوهای کار کودک

نویسندگان:

فرامرز خجسته: استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

عاطفه جمالی: استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هرمزگان

مریم زبیدی: فارغ التحصیل کارشناسی ارشد ادبیات کودک و نوجوان از دانشگاه هرمزگان

فصلنامه متن پژوهی ادبی – دوره 21، شماره 73، پاییز 1396 .

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.