اقتصاد مقاومتی به مثابه گفتمانی اسلامی

چکیده

در موقعیت شکننده اقتصاد سیاسی معاصر، دو رویکرد بدیل در زمینه مقابله نظام‌های اقتصادی با شوک‌ها و تهدیدهای  رو به افزایش اقتصادی مطرح شده است.رویکرد اول که از دل اندیشه اقتصاد لیبرالی برخواسته مروج جهانی سازی اقتصادی و ذوب شدن اقتصاد کشورها در اقتصاد جهانی است. در مقابل، گفتمان ملی‌گرایی اقتصادی دیدگاه جهانی سازی را به واسطه عدم توازن قدرت کشورها به چالش می‌کشد و از ضروت حمایت از تولید ملی در مقابل تکانه‌های داخلی و خارجی حمایت می‌نماید.  محققان «اقتصاد شکنندگی و تاب‌آوری» نسبت به آسیب‌پذیری اقتصادهای کوچک در اثر افزایش حجم تجارت خارجی، تمرکز بالای صادراتی و اتکای زیاد به واردات کالاهای استراتژیک هشدار داده‌اند. 

 مقام معظم رهبری در پی همجمه اقتصادی بی‌سابقه غرب به اقتصاد ایران،  اقتصاد مقاومتی را به عنوان «الگوی اقتصادی بومی و علمی برآمده از فرهنگ انقلابی و اسلامی» معرفی نمودند. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی این فرضیه را مطرح کردیم که الگوی اقتصاد مقاومتی تنها نسخه شفابخش اقتصاد ایران و زمینه‌ساز گذار نظام جمهوری اسلامی از  فشارهای بین‌المللی و رسیدن به  قله‌های اقتصاد جهانی است.

یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که الگوی اقتصاد مقاومتی موجب کاهش‌ آسیب‌پذیری‌های ساختاری و رفتاری اقتصاد ایران و تقویت  عزت ملی و غیرت دینی می‌شود. این الگو به واسطه تقویت مختصات ساختار اقتصادی کشور همچون درونزایی، برونگرایی، عدالت‌محوری، دانش‌بنیانی و فرهنگ جهادی  قدرت مقاومت کشور در مقابل شوک‌های اقتصادی ناشی از تحریم و مانند آن را افزایش می‌دهد.  در این الگو سبک زندگی اقتصادی اسلامی نیز با ترویج ارزش‌های رفتاری همچون پرکاری، قناعت در مصرف و انفاق مازاد درآمد به تقویت مقاومت اقتصادی کمک می‌نماید.

کلید‌واژه‌ها: اقتصاد مقاومتی، جهانی‌سازی اقتصادی، واقع‌بینی اقتصادی، موقعیت‌شناسی دشمن، ملی‌گرایی اقتصادی، تاب‌آوری اقتصادی، اقتصاد اسلامی، جمهوری اسلامی ایران.

مقدمه

در  فضای اقتصاد سیاسی بین الملل، دو گفتمان رقیب جهانی‌سازی و  ملی‌گرایی اقتصادی از دیرباز با یکدیگر جدال می‌کنند. گفتمان اول از دل اندیشه اقتصاد لیبرال دموکراسی غرب برخواست و جهانی آرمانی را ترسیم می‌کند که در آن مرزهای اقتصادی حذف می‌شوند و روابط اقتصاد بر اساس مزیت نسبی کشورها در تولید کالاها و محصولات شکل می‌گیرد. طرفداران این گفتمان مدعی اند که در چنین جهانی همه ملت‌ها از منافع تجارت آزاد جهانی بهره‌مند خواهند شد. به نظر آن‌ها، هضم شدن در اقتصاد جهانی نه تنها لطمه‌ای به موقعیت سیاسی و فرهنگی کشورها نمی‌زند؛ بلکه موقعیت آنان را در نظام بین‌الملل تثبیت می‌کند.

در مقابل، طرفداران گفتمان ملی‌گرایی اقتصادی بر وجود عدم توازن بین قدرت اقتصادی کشورها در کارزار اقتصاد جهانی تاکید می‌کنند. به نظر آن‌ها، اقتصادی می‌تواند از منافع تجارت آزاد جهانی بهره‌مند شود که خود به درجه‌ای از استحکام درونی دست‌یافته باشد.  این مهم بدون حمایت از صنایع داخلی و محافظت از آن‌ها در مقابل رقبای قدرتمند خارجی امکان‌پذیر نیست.

 مشابه این گفتمان در عصر حاضر در چارچوب ادبیات «آسیب‌پذیری  و تاب‌آوری اقتصادی»2 مطرح شده که بر این نکته تاکید دارد که در اقتصاد جهانی کشورهای کوچک در معرض انواع آسیب‌های اقتصادی ناشی از جهانی شدن اقتصادی همچون شوک‌های ناشی از بازبودن اقتصاد، تمرکز صادراتی و اتکاء به واردات کالاهای استراتژیک قرار دارند. از نگاه‌ آن‌ها، ورود به تجارت آزاد نه تنها به بهبود وضع اقتصادی نمی‌انجامد؛ بلکه موقعیت کشورها را در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی متزلزل می‌کند.

در دهه اخیر به موازات تشدید فشار اقتصادی اقتصاد سیاسی بین‌الملل بر جمهوری اسلامی ایران، مقام معظم رهبری (مدظله) گفتمان بدیلی را با عنوان « اقتصاد مقاومتی» مطرح کردند. هرچند این گفتمان مشابهت‌های با گفتمان ملی‌گرایی اقتصادی و تاب‌آوری اقتصادی دارد، ولی این دیدگاه در بستر اندیشه اقتصاد اسلامی متولد شده است؛ اندیشه‌ای که به واسطه بهره‌مندی از مولفه‌های ارزشی همچون مقاومت، و فرهنگ جهادی از گفتمان‌های اقتصادی الحادی جدا می‌شود. این گفتمان دینی  مؤلفه‌های دیگری چون غیرت دینی و پایبندی به اصول و ارزش‌های دینی را نیز در خود نهفته دارد.

در این گفتار ضمن تبیین مولفه‌های  گفتمان‌های بدیل در فضای اقتصاد سیاسی بین‌الملل، این فرضیه را مطرح می‌کنیم که «اقتصاد مقاومتی تنها نسخه شفابخش اقتصاد جمهوری اسلامی ایران و تنها گزینه خروج نظام از فشارهای بین المللی است». عمل به اقتصاد مقاومتی موجب می‌شود که  نظام اسلامی در موقعیتی متناسب با  شأن و جایگاه والای خود قرار گیرد.

موقعیت گفتمان‌های رقیب در اقتصاد سیاسی بین‌الملل

همزمان با افزایش مبادلات تجاری بین کشورهای جهان و به خصوص پس از گسترش امواج جهانی شدن در اقتصاد بین‌الملل، این سوال به طور روز افزون مطرح شده که آیا رشد پایدار اقتصادی کشورها در گرو تعامل با اقتصاد جهانی حاصل می‌شود یا خیر؟ به بیان دیگر، آیا کشورها برای دستیابی به رشد و توسعه پایدار باید در اقتصاد جهانی ذوب شوند و یا می‌باید رویه مستقلی اتخاذ کنند؟

ظهور و بروز اقتصاد سرمایه‌داری تجاری از اواخر قرن هیجدهم میلادی پس از انقلاب صنعتی در کشورهای اروپایی مولّد اندیشه تجارت آزاد جهانی و به بیان امروزی «جهانی سازی اقتصادی» بود. این اندیشه عمدتا توسط محققان کشورهایی همچون انگلستان ارائه می‌شدکه از مواهب انقلاب صنعتی بهره‌مند شده بودند و برای فروش تولید مازاد خود نیازمند بازارهای خارجی بودند. آدام اسمیت و دیوید ریکاردو از نظریه پردازان عمده اندیشه تجارت آزاد در اواخر قرن هیجدهم و اوایل قرن نوزدهم میلادی بودند.

در مقابل طرفداران اندیشه ملی‌گرایی اقتصادی اندیشه‌ تجارت آزاد را اندیشه‌ای سوگیرانه و متوجه منافع انگلستان آن زمان می‌دانستند که موقعیت کشورهای دیگر در عرصه سیاست، اجتماع و فرهنگ را با مخاطره روبرو می‌سازد. در آن زمان،  فردریک لیست(1789-1846م) بنیانگذار ملی‌گرایی اقتصادی در آلمان در مقابل اندیشه تجارت آزاد ایستاد و از لزوم اتخاذ سیاست‌های ملی‌گرایی اقتصادی در آلمان  و ایالات متحده قرن نوزدهم میلادی سخن گفت. وی مدعی بود که انگلیسی ها خود با حمایت گرایی به رشد و توسعه دست‌یافته اند و پس از آن نردبان توسعه را به کناری انداخته‌اند که کسی از این نردبان بالا نیاید.

در سال‌های اخیر برخی از محققان اقتصادی با پایه‌ریزی ادبیات «آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصادی «موقعیت کنونی اقتصاد جهانی و کشورهای کوچک را مورد بررسی قرار داده و ضمن تاکید بر آسیب‌پذیری‌های کشورهای کوچک در تجارت جهانی، بر این نکته تاکید کرده‌اند که حجم بالای تجارت خارجی، درجه بالای تمرکز صادراتی و وابستگی به واردات استراتژیک کشورهای کوچک را در مقابل شوک‌های اقتصادی خارجی آسیب‌پذیر می‌نماید.

گفتمان جهانی‌سازی اقتصادی

طرفداران اقتصاد بازار آزاد معتقدند که منزوی بودن کشورها در اقتصاد جهانی و عدول از تقسیم کار جهانی و تجارت آزاد بر مبنای مزیت (مطلق/نسبی) نه تنها رشد اقتصادی کشورها را تهدید می‌کند؛ بلکه موقعیت و امنیت اقتصادی آن‌ها را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد. طرفدران این رویکرد، عدم مداخله در تجارت خارجی را نوعی قانون و نظم طبیعی قلمداد می‌کردند. به نظر آن‌ها، با حاکمیت نظم طبیعی بین منافع مختلف هماهنگی ایجاد می‌شود3.

تاثیر منفی اقتصاد بسته بر امنیت اقتصادی این گونه موجه می‌شود که عدم تعامل میان کشورها و یا تعامل یک طرفه بین آن‌ها زمینه تضاد منافع بین کشورها و درگیری‌ را فراهم می‌نماید. نمونه این امر را می‌توان در دوران 250 ساله حاکمیت اندیشه‌های مکتب سوداگری از اوائل قرن پانزدهم میلادی تا اواسط قرن هفدم میلادی مشاهده نمود.

در آن زمان، کشورها سعی می‌کردند با حمایت کامل از صادرات و جلوگیری از واردات، تراز تجاری خود را بهبود بخشند. این رویه، زمینه درگیری و جنگ بین کشورها را ایجاد می‌کرد؛ چرا که هر کشوری می‌خواست بدون واردات از کشور دیگر، تنها به آن کشور کالا صادر کند و خزینه کشور خود را از طلا و نقره ، که منشاء ثروت تلقی می‌شد، پر کند4.

طرفداران اقتصاد بازار آزاد معتقدند که افزایش تعاملات کشورها با یکدیگر بر مبنای اصول تولید بر اساس مزیت (مطلق/نسبی)، تقسیم کار جهانی و  تجارت آزاد (بدون مانع) نه تنها منافع کشورها را بیشینه می‌کند؛ بلکه امنیت اقتصادی آن‌ها را نیز تامین و اگر در موقعیت برتر و مساوی قرار ندهد حداقل به تثبیت موقعیت آنان در جهان منتهی می‌شود.

تاثیر اقتصاد باز بر امنیت اقتصادی این گونه موجه می‌شود که همزمان با افزایش تعاملات اقتصادی کشورها، منافع کشورها به یکدیگر گره می‌خورد. همین امر زمینه اقدام یک کشور علیه کشور دیگر را کاهش می‌دهد. به طور نمونه، اگر یک کشور اروپایی از ایران نفت وارد می‌کند و در این زمینه به ایران وابسته است، وی از اقدام علیه امنیت ملی و اقتصادی ایران خودداری می‌نماید.

گفتمان ملی‌گرایی اقتصادی

بر اساس دیدگاه ملی‌گرایی اقتصادی، هرچند اقتصاد باز و تجارت آزاد رشد و امنیت اقتصادی کشورهای توسعه‌یافته را تامین می‌کند، این روند بر خلاف منافع کشورهای ضعیف است. فردریک لیست(1789-1846م) از پایه‌گذاران دیدگاه ملی‌گرایی اقتصادی، این دیدگاه را با تفکیک بین اقتصاد ملی و اقتصاد جهانی تبیین می‌کند. به نظر او، دیدگاه طرفداران اقتصاد باز در یک اقتصاد جهانی صحیح است؛ ولی در جهانی که در آن اقتصادهای ملی منافع متضادی دارند، صحیح نیست5. لیست ضمن اشاره به نابرابری منافع آلمان و انگلستان در تجارت آزاد از اتخاذ سیاست حمایت‌گرایی جهت تقویت صنایع آلمانی حمایت می‌نماید. وی در این زمینه  می‌نویسد:

امروزه در کشورهای ثروتمند … بازار آزاد و تجارت خارجی آزاد را با این هدف به کشور های تنگدست موعظه می‌کنند که سهم بیشتری از بازار های کشور های مزبور را به چنگ آورند و از ظهور رقبای احتمالی پیشگیری کنند. اینها می‌گویند آن کاری را بکنید که می‌گویم نه همان کاری را که ما پیش‌تر می‌کردیم.6

لیست کشور بریتانیا را به عنوان نمونه ایی از قدرت اقتصادی قرن 19 به انداختن نردبام متهم می‌کند؛ نردبامی که کشورهای ثروتمند بوسیله آن به توسعه دست پیدا کردند. ها‌ جون چانگ در  تحلیل این سیاست  می‌نویسد:

وقتی پیشینه ی ایلات متحده را در به کارگیری سیاست‌های حمایتی به اقتصاددانان بازار آزاد یادآوری می‌کنید، معمولاً آن ها هم متقابلاً پاسخ می‌دهند که این کشور«علی رغم» وجود حمایت‌گرایی، و نه «به خاطر» وجود آن به موفقیت دست یافت… اما در این پاسخ یک اشکال وجود دارد…اکثر کشورهای ثروتمند امروزی از طریق اعمال  سیاست‌های حمایت‌گرایانه به نتیجه ی موفقیت آمیز رسیده اند7.

سابقه تقابل دو دیدگاه جهانی‌سازی  و ملی‌گرایی اقتصادی به اوائل قرن 19 میلادی می‌رسد؛ زمانی که انقلاب صنعتی در انگستان رخ داده بود و انگلیسی‌ها مایل بودند کشورهای منطقه بازار خود را بر روی محصولات انبوه حاصل از تولید ماشینی بگشایند. انگلستان برای حفظ برتری خود  به شدت مانع از انتقال فناوری به کشورهای دیگر ممانعت می‌کرد. این سیاست با مقاومت کشورهایی همچون آلمان و ایالات متحده آمریکا که در آن زمان هنوز پیشرفت نکرده بودند، مواجه شد. چرا که برای ادامه حیات اقتصادی خود نیازمند قرار گرفتن در موقعیت برابر با انگلستان بودند.

بر اساس دیدگاه ملی‌گرایی اقتصادی، افزایش تعاملات اقتصادی زمانی به بهبود رشد و امنیت اقتصادی یک کشور کمک می‌نماید که اقتصاد به نوعی استحکام داخلی رسیده باشد و موقعیت آن در جهان اقتصاد تثبیت شده باشد. ملی‌گرایی اقتصادی سیاستی است که در مقابل سیاست تقسیم ‌بین‌المللی کار و تجارت آزاد آدام اسمیتی قرار دارد. در ادبیات توسعه، دیدگاه‌های مشابهی در قالب «راهبرد جایگزینی واردات» مطرح شده است. در دهه‌های اخیر، اقتصاددانانی همچون پل کروگمن ایده مشابهی را با عنوان «سیاست استراتژیک تجاری» مطرح نموده اند.

گفتمان تاب‌آوری اقتصادی

در دیدگاه موسوم به اقتصاد تاب‌آوری که در ده‌های اخیر گسترش یافته، آسیب‌پذیری اقتصادی کشورهای کوچک  نسبت به  شوک‌های برون‌زا، عمدتا به دو عامل مهم درجه بالای باز بودن اقتصادی و تمرکز صادراتی  نسبت داده شده است.8  درجه بالای باز بودن اقتصاد به معنای بالا بودن سهم مجموع صادرات و واردات از  کل تولید ناخالص داخلی است. این نسبت در اقتصادهای پیشرفته بین 30 تا 60 درصد است، اما در کشور های شرق آسیا و در آستانه بحران 1997، به بیش از 100 درصد و گاه به 200 درصد رسیده بود.

در این شرایط یک اخلال خارجی در صادرات یا واردات یا ورود و خروج سرمایه، امواج بزرگی در اقتصاد ایجاد خواهد کرد و به علت سهم بالای تجارت خارجی در اقتصاد، توقف در تجارت کالایی یا مالی موجب سکته در کل اقتصاد خواهد شد. این اتفاقی بود که در بحران 1997 ابتدا در بازارهای مالی شرق آسیا که وابسته به سرمایه های خارجی بودند و سپس در دیگر بخش ها رخ داد.

هرچند باز بودن درهای اقتصاد یک کشور بر روی تجارت خارجی نشانه قدرت اقتصادی یک کشور است، این سیاست باعث افزایش آسیب‌پذیری آن می‌شود. چنین کشوری علیرغم استفاده از ظرفیت  بازارهای بین المللی، در معرض سطح بالایی از شوک‌های غیر قابل کنترل قرار دارد.9

درجه بالای تمرکز صادراتی،یعنی  وابستگی یک کشور به صادرات طیف محدودی از کالاها و خدمات، نیز از عوامل مهم ایجاد آسیب‌پذیری اقتصادی است. سازمان ملل هر ساله شاخص تمرکز صادراتی کالاهای صادراتی کشورها را  در قالب گزارشی منتشر می‌نماید.  بریگوگلیو و گالیا (2003) تلاش‌هایی برای بهبود این شاخص انجام داده اند.10

نتایج  برخی مطالعات نشان می‌دهد که شوک‌های اقتصادی باعث نوسان بالای تولید ناخالص داخلی و درآمدهای صادراتی کشورهای کوچک می‌شود. در کشورهای کوچک ریسک‌های فزاینده ناشی از شوک‌ها اثری منفی بر رشد اقتصادی برجای می‌گذارد در این میان، شوک‌های منفی نسبت به شوک‌های مثبت، اثر بزرگتری بر اقتصاد کشورهای کوچک برجای می‌گذارند.11

محققان «اقتصاد شکنندگی و  تاب‌آوری» با نگاهی واقع‌بینانه به آنچه در بستر اقتصادی دنیا می‌گذرد، مشخصات یک اقتصاد مقاوم را در قالب شاخص‌های تاب‌آوری تبیین نموده اند. به طور نمونه ، برگیلیو و همکاران (2009) شاخصی برای تاب‌آوری اقتصادی ارائه می‌دهند که مشتمل بر پنج بعد ثبات اقتصاد کلان12، کارایی بازار13، حکمرانی سیاسی خوب14 ، توسعه اجتماعی15 و مدیریت زیست‌محیطی می‌شود16.

ثبات اقتصاد کلان با متغیرهای همچون تغییرات قیمت‌ها، بیکاری، بدهی و کسری مالی دولت، تراز پرداخت‌ها و نرخ ارز مرتبط است.  کارایی بازار  به معنای انعطاف‌پذیری بازار است بدین معنا که عرضه و تقاضا بتوانند با سرعت خود را به سمت سطوح تعادلی تعدیل نمایند. شاخص حکمرانی خوب مرتبط با حفظ حاکمیت قانون و حقوق مالکیت و همچنین ارائه خدمات عمومی کارا است. در شاخص تاب‌آوری، توسعه اجتماعی  به مفهوم عناصر غیرپولی شاخص توسعه انسانی یعنی بهداشت و آموزش گرفته شده است. مدیریت زیست‌محیطی نیز ناظر نهادها، مقررات و فرآیندهای حفظ محیط زیست است17.

اقتصاد مقاومتی به مثابه گفتمانی اسلامی

در موقعیت کنونی اقتصاد ایران و در مواجهه با نظام اقتصادی دنیا، اقتصاد مقاومتی از جهت توجه به تفاوت وضعیت کشورها در بهره‌مندی از منافع تقسیم کار بین‌المللی و تجارت آزاد ایده‌ای مشابه رویکرد ملی‌گرایی اقتصادی ارائه می‌دهد. با این وجود، اقتصاد مقاومتی را نمی‌توان در چارچوب ملی‌گرایی اقتصادی محصور نمود. اقتصاد مقاومتی به عنوان یک اندیشه اسلامی، ریشه‌ در ارزش‌های والای اسلامی دارد که فراتر از ملی‌گرایی قرار می‌گیرد، هرچند که در اسلام توجه به وطن و ملیّت نیز مورد توجه قرار گرفته است18.

علاوه بر این، اقتصاد مقاومتی، همانگونه که در ضمن بیان مشخصه‌های اقتصاد مقاومتی بیان می‌شود،از طرفی اقتصادی درونزا است که سعی در استفاده کامل از ظرفیت‌های بومی و ملی دارد؛ و از طرف دیگر، اقتصادی برونگرا است که تعاملی فعال با سایر کشورها دارد و سعی در افزایش صادرات کالاهای داخلی دارد. گذشته از آن که اتکای اقتصاد مقاومتی بر فرهنگ جهادی، به عنوان فرهنگی اسلامی، الگوی اقتصاد مقاومتی را متمایز از رویکردهای ملی‌گرایانه می‌نماید.

رویکرد اقتصاد مقاومتی هم از جهت تحلیل آسیب‌پذیری‌های امنیت اقتصادی و هم از راهبردهای مقاوم‌سازی اقتصادی،  از رویکردهای بدیل متمایز است. این تمایز ریشه در بهره‌گیری از اندیشه اسلامی در آسیب‌شناسی و ایمن‌سازی اقتصادی دارد.

آسیب‌شناسی امنیت اقتصادی

یکی از نکات مهم در تجزیه و تحلیل آسیب‌پذیری‌های امنیت اقتصادی در رویکرد اسلامی، جامعیت تحلیل و همچنین استفاده از رهیافت‌های برخواسته از مکتب اقتصادی اسلام است. هرچند در ادبیات اقتصاد تاب‌آوری19  برخی از آسیب‌های ساختاری نظام‌های اقتصادی همچون «درجه بالای باز بودن اقتصادی»20 و« تمرکز صادراتی»21 مورد توجه قرار گرفته، این تحلیل جامع و مانع نیست.22 در ادبیات اقتصاد تاب‌آوری، توجه چندانی به آسیب‌پذیری‌های رفتاری امنیت اقتصادی نشده است. بدون شک رواج سبک‌های زندگی اقتصادی نامطلوب، همان‌گونه که بیان می‌شود، می‌تواند امنیت اقتصادی جامعه را در معرض آسیب و شکنندگی قرار دهد.

تحلیل آسیب‌پذیری‌های اقتصادی در اقتصاد مقاومتی، همانگونه که گفته شد، مستلزم بهره‌گیری از تفکر اسلامی در فهم تمامی آسیب‌های پیش‌رو است. در رهیافت اقتصاد اسلامی نسبت به برخی از آسیب‌های اقتصادی از جمله گسترش دنیاگرایی، مصرف‌گرایی، نظام پولی ربوی و همچنین نظام تامین اجتماعی متمرکز، هشدار داده شده است. با این وجود، آسیب‌شناسی اقتصادی بر مبنای رویکرد اسلامی در اقتصاد مقاومتی به معنای نفی دستاوردهای اقتصاد تاب‌آوری نیست.

در الگوی اقتصاد مقاومتی، آسیب‌های درونی در مقایسه با آسیب‌های بیرونی از درجه اهمیت بالایی برخوردارند.  برخلاف اقتصاد تاب آوری که به طور عمده بر آسیب‌های بیرونی ناشی از  درجه بالای باز بودن تجاری و تمرکز صادراتی توجه دارد، در اقتصاد مقاومتی تاکید بیشتری بر  آسیب‌پذیری‌های درونی می‌شود. در بینش اسلامی مواجهه با دشمن درونی هوای نفس رمز فلاح و سعادت در دنیا و آخرت است23. 

 پیامبر گرامی اسلام(ص) جهاد با نفس را جهاد اکبر بر شمرده‌اند. ایشان در در خطابه‌ای که برای عده‌ای از یارانشان که از جنگ بر می گشتند، فرمودند: : آفرین به گروهى که پیکار کوچکتر را سپرى کردند و پیکار بزرگتر بر عهده آنان به جاى مانده است، گفته شد: اى فرستاده خدا پیکار بزرگتر چیست ؟ فرمود: پیکار با نفس24. بزرگترین آسیب در دید امام علی(علیه السلام) نیز آسیب درونی است که همان تبعیت از هوای نفس می باشد. ایشان دشمن‌ترین دشمنان را نفس انسان می دانند که در میان دو پهلوی انسان قرار دارد.25

مقام معظم رهبری یک دهه قبل از ارائه اندیشه اقتصاد مقاومتی به تبیین این واقعیت پرداختند:

عوامل درونی یعنی مواردی که در درون خود ما انقلابیون و ما مومنین است؛ این ها کم نیست، زیاد است. من می خواهم عرض کنم که اگر ما این آسیب های درونی را علاج بکنیم، آن آسیب‌های بیرونی مشکلی برای ما به وجود نخواهد آورد26.

شناخت عوامل درونی و یا به عبارت دیگر موقعیت‌شناسی درونی رابطه تنگاتنگی با عوامل بیرونی و موقعیت‌شناسی بیرونی دارد؛ از این رو است که ایشان با  تحلیل شکست مسلمین در جنگ احد ، در کنار توجه به توطئه دشمنان بیرونی، علت اساسی شکست را ضعف درونی جبهه داخلی می‌دانند؛ ضعفی که به واسطه پیروی از هوای نفس جهت جمع‌آوری غنایم جنگی به وقوع پیوست:

درسی که قرآن در باب جنگ احد به ما داد، درس بزرگی است  … خدا نعمت را بر نمی گرداند؛ ما هستیم که با رفتار خودمان، با عقب گرد خودمان، با سوء تدبیر خودمان درباره امور خویش نعمت را بر می گردانیم … در جنگ احد قضیه بر گشت، .. بعد از آن که خداوند طلیعه پیروزی را نشان داده بود، اشتباه کردند … جامعه ما، نه امروز،…در همان وضعیت است… ما ماموریم … که ثغره و شکاف و کمین گاه را حراست و محافظت بکنیم. اگر غفلت کردیم، دشمن ما را دور خواهد زد و ضایعه خواهد آفرید. از اول انقلاب تا حالا نگاه کنید، هر جا دور خوردیم، بر اثر چنین غفلتی بوده است…. اساس قضیه در درون خود ماست27.

مقام معظم رهبری مهمترین آسیب‌های درونی را  ضعف ایمان، سوء عملکرد و دنیاطلبی می‌دانند:

یکی از آن ها بی ایمانی ـ ضعف ایمان ـ است، این آسیب درون است؛ یکی سوء عملکرد در همه زمینه‌ها است، از جمله در تبلیغ. یکی ازآن‌ها دنیا طلبی است؛ یعنی مزه دنیا را با حرص و ولع، در  دهان مزمزه کردن و چرب و شیرین دنیا را قدر دانستن. به نظر من این سه چیز عوامل اصلی است و همه چیز به این سه چیز بر می گردد. هر دستگاه یا هر فردی که موجب این سه چیز بشود به انقلاب ضربه می‌زند. هرکس موجب گردد که مردم به بی‌ایمانی سوق داده بشوند و ایمان مردم ضعیف بشود، کمک به آسیب‌های انقلاب می‌کند28.

در رویکرد تحلیلی اقتصاد مقاومتی، سطوح مختلف آسیب‌پذیری اقتصادی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این رویکرد علاوه بر توجه به موقعیت‌ها و آسیب‌های درونی و بیرونی، آسیب‌های نهادی و رفتاری نیز مورد توجه قرار می‌گیرند. آسیب‌های نهادی در اقتصاد ناظر به مشکلات فرهنگ، قانون، و ساختارهای اقتصادی است. آسیب‌های رفتاری نیز به عادت‌ها و سبک زندگی اقتصادی مرتبط است.

اسلام رویکرد خاصی نسبت به آسیب‌پذیری‌های امنیت اقتصادی  دارد. این رویکرد در پاره‌ای از موارد با رویکردهای بدیل از جمله دیدگاه جهانی‌سازی، ملی‌گرایی و  تاب‌آوری اقتصادی متفاوت است. به طور نمونه، اسلام گسترش فرهنگ دنیا دوستی و خودخواهی را ریشه اصلی  آسیب‌پذیری اقتصادی  قلمداد می‌نماید. این در حالی است که بسیاری از مکاتب اقتصادی، حرص و طمع را به عنوان موتور محرک رشد و توسعه جامعه قلمداد می‌نمایند.

بر اساس بینش اسلامی، گسترش فرهنگ و سبک زندگی اقتصادی مبتنی بر مصرف‌گرایی، تولید غیرطیب و غیرنافع و همچنین عدم توجه به حقوق فقرا در اموال اغنیا موجب آسیب‌پذیری اقتصاد جامعه می‌شود. گسترش مصرف‌گرایی موجب تبدیل شدن ثروت به ارزش، احساس محرومیت در جامعه و ترویج مدگرایی، اتراف، بی ثباتی اقتصادی و فقدان کارآیی در استفاده از منابع می‌شود. اقتصاد در جنبه رفتار تولیدی مواجه با آسیب تولید غیر طیب و غیر نافع و در جنبه توزیعی و باز توزیعی  با آسیب عدم توجه به حقوق دیگران و خود خواهی روبرو است.

آسیب نهادی اقتصاد نیز به طور عمده در  سه حوزه فرهنگ اقتصادی (ابتناء بر روحیه تنبلی، اسراف و عدم انفاق و بخل)، قوانین اقتصادی (عدم اجرای کامل قانون، ضعف و نقصان در متن قانون، فقدان الزام قانونی و نبود ثبات در قوانین) و سازوکار ساختار اقتصادی (عدم شفافیت اطلاعاتی، بروکراسی کند اداری، فساد اداری، سازمانی و دولتی، نظام مالی ریسک گریز، ساختار تأمین اجتماعی معیوب و اقتصاد نفتی) بروز می‌کند. 

پی نوشتها:

1. استادیار گروه اقتصاد موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)

 Tavakoli@iki.ac.ir

2. Economic vulnerability and resilience

3. رک:  بوساندلین و همکاران، تاریخ مختصر اندیشه‌های اقتصادی، ص 32.

4. رک:  همان ، ص 28-30.

5. رک: فردریک لیست، اقتصاد ملی و اقتصاد جهانی، تجانس‌ها و تعارض‌ها، ص  24.

6. فردریک لیست، نظام ملی اقتصاد سیاسی، ص 410.

7. ها جون چانگ؛ 23 نکته مکتوم در مورد سرمایه‌داری, گفتار هفتم.

8. Cf. Briguglio, L., G. Cordina, et al. “Conceptualizing and measuring economic resilience.

9. Lino Briguglio, Gordon Cordina, Nadia Farrugia, and Stephanie Vella , Economic Vulnerability and Resilience Concepts and Measurements, , p4

10. Ibid , p6

11. Cordina, G. ‘Economic Vulnerability and Economic Growth: Some Results from a Neo-Classical Growth Modelling Approach’, p 21.

12. macroeconomic stability

13. Market efficiency

14. Good  political governance

15. social development

16. Lino Briguglio et al., Economic vulnerability and resilience: Concepts and measurements,

17. Lino Briguglio, A Vulnerability and Resilance Framework for Small States, p. 17-24.

18. رک:  محمد جواد توکلی و امید ایزانلو، اقتصاد مقاومتی به عنوان اندیشه اسلامی.

19. resilience

20. بالا بودن سهم مجموع صادرات و واردات از کل تولید ناخالص داخلی

21. تنوع کم کالاها وخدمات صادراتی

22. Briguglio , 2008, p 4

23. نازعات: 41.

24. الأمالی (للصدوق)، ص 466

25. رجب بن محمد حافظ برسى، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین(ع)، ص25.

26. مقام معظم رهبری، 1377.

27. مقام معظم رهبری، 1370.

28. همان، 1377.

منابع

ابن بابویه، محمد بن على، الأمالی (للصدوق)، 1جلد، چ6، تهران کتابچى،1376.

بوساندلین و همکاران، تاریخ مختصر اندیشه‌های اقتصادی، ترجمه دکتر حمید‌رضا ارباب، تهران، نشر نی2.

توکلی، عبدالله، سنجش فساد اداری، فصلنامه روش شناسی علوم انسانی، ش 69، 1390.

توکلی، محمد جواد، اقتصاد جمعیت از اقتصاد مقاومتی تا اقتصاد متعارف، قم، انتشارات وثوق، 1395.

توکلی، محمد جواد، ایزانلو، امید، ، تحلیل کارکردی سبک زندگی اقتصادی مطلوب در اسلام، پژوهش‌نامه سبک زندگی اقتصادی، س 2، ص 47-78.

توکلی، محمد جواد، ایزانلو، امید، اقتصاد مقاومتی به عنوان اندیشه اسلامی، تهران،  کانون اندیشه معاصر، در حال انتشار.

چانگ، ها جون،  23 گفتار در مورد سرمایه داری در مورد اصول واقعی علم اقتصاد و یا تجربه واقعی کشورهای ثروتمند، ترجمه ناصر زرافشان؛ تهران: انتشارات مهر ویستا، 1392.

حافظ برسى، رجب بن محمد ، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین علیه السلام،بیروت: اعلمی، 1422ق.

خبرگزاری فارس، گزارش نشست اندیشکده«بروکینز»،1395/3/12،

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13950311001594

سازمان شفافیت بین‌الملل، گزارش سال 2013

سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی،  29-11-1392

صمدی، سعید؛ یحیی آبادی، ابوالفضل و معلمی، نوشین (1388)، تحلیل تأثیر شوکهای قیمتی نفت بر متغیرهای اقتصاد کلان در ایران، فصلنامه پژوهشها و سیاستهای اقتصادی، ش 52، ص 26 ـ 5.

فرمایشات   مقام معظم رهبری سال‌های 1370، 1377،

کاشیان، عبدالحمید و عسگری، محمد مهدی، آزمون بسندگی زکات و خمس در تأمین حدّاقلّ معیشت خانوارهای نیازمند در اقتصاد ایران طی سال‌های 1380 تا 1387، ش 1، ص 5 ـ 34، 1389.

کاظمی، مهدی، بررسی نظام اداری ایران و نقش آن در توسعه اقتصادی- اجتماعی جمهوری‌ اسلامی‌ ایران(1378-1368)،پایان‌نامه کـارشناسی ارشـد،دانشگاه‌ آزاد اسلامی شهرضا، 1379.

لیست،  فردریک؛ نظام ملی اقتصاد سیاسی؛ ترجمه ناصر معتمدی؛ تهران: فرهنگ اسلامی؛ 1379.

لیست، فردریک،  اقتصاد ملی و اقتصاد جهانی، تجانس‌ها و تعارض‌ها، ترجمه عزیز کیاوند، تهران، نشر دیدار، 1378.

میر مطهری، سید احمد ، نگاهی به اقتصاد ایران، تهران: نیک نگار، 1389.

Brguglio, Lion , A Vulnerability and Resilience Framework for Small States, University of Malta,  2014.

Briguglio, L. and Cordina, G., et al., Conceptualizing and measuring economic resilience Building the economic resilience of small states, Economics Department, University of Malta؛ 2006.

Briguglio, L., Cordina, G., Farrugia, N., & Vella, S., Economic vulnerability and resilience: Concepts and measurements. Oxford Development Studies, 37(3), 229-247, 2009.

Briguglio, Lino and Cordina, Gordon, Farrugia, Nadia and Vella, Stephanie, Economic Vulnerability and Resilience Concepts and Measurements, Economics Department, UNU-WIDER 2008, Research Paper No. 55, p4

Cordina, Gordon, ‘Economic Vulnerability and Economic Growth: Some Results from a Neo-Classical Growth Modelling Approach’; Journal of Economic Development, Volume 29, p 21 – 39, 2004.

نویسنده:

محمدجواد توکلی1    

فصلنامه فرهنگ پویا شماره 32

ادامه دارد…