ناهمخوانی پوپولیسم با عصر مدرن؛ علل شکست آن

به گزارش پایگاه خبری هرمزبان به نقل از گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، استفاده از وعده های مبهم و گاه غیر واقعی عوام پسند برای جمع آوری میزان زیادی از آرا یا اقبال عمومی در مدت زمان کوتاه ، نمونه هایی از ابزارهای نفوذ پوپولیسم یا عوامفریبی درجامعه است تا به تدریج جای آینده نگری و تصمیم سازی بر اساس شاخصه های واقعی را بگیرد.
موضوعی که در تب و تاب تبلیغات دوازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری شاهد آن بودیم که برخی نامزدها ضمن اتخاذ رویکردهای پوپولیسم محور، پا را فراتر گذاشته و با استفاده ابزاری از تشویش و اضطراب افراد جامعه نسبت به مسایل پیرامونی خود و دامن زدن به آن، برای تثبت جایگاه خود و کسب رای بیشتر تلاش می کردند. اما نتیجه آرا و خرد جمعی مردم فرهیخته کشور در پای صندوق های رای، از «نه» محکم به این ذهنیت و وعده های عوام فریبانه آن خبر داد. حال این پرسش مطرح می شود که آیا سایه خطر پوپولیسم، از سر جامعه رخت بسته است؟ چه کنیم تا شاهد تضعیف، روکود و بازگشت به عقب نباشیم؟
درباره چیستی پوپولیسم (عوامگرایی) و پیامدها و تهدیدهای وجود آن در جامعه و پاسخ به پرسش های ذکر شده، گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا با «سید احمدی موثقی» تحلیلگر ، استاد علوم سیاسی و عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت و گو کرد.
این کارشناس در این گفت و گو، ضمن اشاره به تضاد ماهیتی پوپولیسم با گفتمان های آزاد، افزایش اطلاعات عمومی مردم، سیستم های مدرن و توسعه شرکت های بزرگ، تاکید کرد: در صورت عدم تغییر سیاست های حاکمیتی کشور، همچنان خطر پوپولیسم و بازگشت آن ما را تهدید می کند و از توسعه بازمی دارد.
مشروح این گفت و گو به شرح ذیل است؛

**ایرنا: در نظام های مردم سالار، مردم با آرای خود، سرنوشت و نتیجه انتخابات را روشن می کند. چه نسبتی میان پوپولیسم و این خیر عمومی وجود دارد؟
**موثقی: یکی از آفت های دموکراسی، تکیه برآرای مردمی در تعیین سرنوشت است چرا که دستاویز احزاب و جناح ها قرار می گیرد که برای جلب آرا به عوام فریبی متوسل می شوند. برخی پوپولیسم را مردم گرایی تعبیر می کنند در حالی که بیشتر، دنباله رو دیدگاه سلفی ها و بنیادگراها هستند که با هدف عوام فریبی و جهت گیری ضد نخبه ها و عقل گریزی پیش می رود. به عنوان نمونه، وعده بهبود اوضاع و ایجاد مدینه فاضله می دهند در حالی که پس از تثبیت جایگاه خود، به تاراج صنعت، اقتصاد و مسایل اجتماعی می پردازند.

**ایرنا: به نظر شما، پوپولیسم باعت تقویت مردم سالاری می شود یا باعث تضعیف؟
**موثقی: یکی از ویژگی های پوپولیسم این است که مردم را به صورت توده بی شکل و عوام نگاه می کند. درباره ایران هم می توان گفت بعد از انقلاب، گرایش روحانیت سنتی به سمت توده گرایی و بنیادگرایی اسلامی یعنی عوام دانستن همه اقشار جامعه بود، همانطور که استاد مطهری هم بیان می کند یکی از آفت های روحانیت شیعه همین عوامگرایی است. با شروع جنگ ایران و عراق این گرایش های پوپولیستی غلیظتر و فرهنگ سیاسی سنتی پیروی، تقلید و دنباله روی را اشاعه داد در حالی که فرهنگ سیاسی مدرن، در جهت شکوفایی جامعه و تصمیم گیری عقلانی و حقوق شهروندی سوق می دهد.
به این ترتیب ما، سیاست توده ای، هیجانات توده ای و جامعه توده ای داریم و وقتی هیجانات توده ای دامن زده می شود، بی ثباتی سیاسی ایجاد می کند. جامعه توده ای نقطه مقابل جامعه مدنی و سیاست توده ای نقطه مقابل سیاست دموکراتیک است.

**ایرنا: از دیدگاه شما، سیاست های پوپولیستی چه نسبتی با توسعه اقتصادی دارد؟ آیا پوپولیسم پیشران توسعه بوده است یا دشمن آن؟
**موثقی: با نگاهی به آثار پوپولیسم در مقاطع مختلف، در می یابیم پوپولیسم در عرصه اقتصادی، به بهانه طرفداری از گروه های آسیب پذیر، به حاشیه رانده شده و بیکار، جهت گیری ضد صنعتی، ضد نخبگان صنعتی، ضدسرمایه داری، ضد بنگاه ها و شرکت های بزرگ را پیشه خود می کند که در واقع نشان از تضاد آن با مدرنیزه شدن است.

**ایرنا: ابزار تفکر پوپولیسم، برای جلب رضایت مردم و تثبیت جایگاه چیست؟
**موثقی: پوپولیسم در همه جوامع به یک شکل و با ابزار یکسان وارد نمی شود. به عنوان نمونه، در آمریکا، «دونالد ترامپ» پدیده پوپولیستی است در حالی که در آمریکای لاتین این پدیده شکل و معنای دیگری دارد. در فرانسه هم شاهد بودیم که پوپولیسم در انتخابات ریاست جمهوری توانست 34 درصد آرا را به خود اختصاص دهد اما با خرد جمعی پس زده شد.
اما در کشور ما، به دلیل محقق نشدن اهداف توسعه ای بنا بر برنامه های پیش بینی شده و همچنین پررنگ بودن شعائر دینی و سمبل های مذهبی در زندگی افراد، اقشار آسیب دیده بیشتر در معرض امواج پوپولیستی قرار می گیرند. چرا که افراد فرصت طلب، با نگاهی کمیته امدادی و استفاده ابزاری از اعتقادات مردم و مشکلات معیشتی آنان، تلاش می کنند تا از طریق تبلیغات و استفاده از رسانه ها، به اهداف خود برسند.

**ایرنا: با تعریفی که پوپولیسم ارایه شد و این که نگاه به برطرف شدن مشکلات معیشیتی مردم در کوتاه مدت دارد، شاهد بودیم که در انتخابات 96 با توجه به این که رقبا، آرمان ها و آمال مردم را فریاد می زدند، اما موفق به کسب رای حتی در مناطقی مانند استان سیستان و بلوچستان نشدند. چرایی این امر را در چه می بینید؟
**موثقی: در عصر جهانی شدن به سر می بریم و ویژگی این عصر، وجود وسایل ارتباطی فراگیر و شبکه های اجتماعی فعال است که نقش بسزایی در آگاه کردن مردم ایفا می کنند. به همین دلیل شعارهای پوپولیستی رقبا که همان روند دولت نهم و دهم را به دنبال داشت که آسیب های جدی به اقتصاد ایران وارد کرد، مانع نفود شعارهای پوپولیستی در رای مردم شد. مردم با این تجربه هشت ساله،دریافتند که پوپولیسم، ضد توسعه و ضد دموکراسی است. دریافتند که دولت نهم و دهم به کمک درآمدهای نفتی، کارکرد توزیعی و پول پخش کن پیدا کرد که نه تنها زایش ثروت نشد بلکه به تولید آسیب جدی رساند و در نتیجه تورم زا شد.
همچنین باید در نظر گرفت که قشر وسیعی از مردم ایران شهری و تحصیلکرده هستند و حتی در عمق روستاها، افراد دانشجو و با سوادی هستند که با رسانه های جدید ارتباط دارند و اطلاع رسانی می کنند. برهمین اساس با وجود مشکلات معیشتی، آگاهی ها نسبت به بنیادگرایان مذهبی و ضد تنوع و تکثر عاملی شد تا دیدگاه مقابل که قایل به تنوع و تکثر است و زیبایی زندگی را در این تنوع می بیند و آن را نه تهدید بلکه امتیاز می بیند پیروز میدان شود. دیدگاهی که به اقوام و اقلیت ها بها می دهد که بتوانند در کنار هویت ملی و ایرانی و فرهنگ سنتی خود، آزادی هایی داشته باشند.

**ایرنا: با این تعاریف یک پروپوگاندای موفق باید عاری از شعار پوپولیستی باشد؟
**موثقی: مردم در کوتاه مدت نیاز دارند که به مشکلاتشان توجه شود. چندان برایشان فلسفه و تحلیل و تئوری مطرح نیست حتی آزادی های سیاسی. بنابراین به دولت منتخب، می توان انتقاد کرد که درست است که حرف از توسعه می زند اما سیاست های اقتصادی بیشتر در جهت رشد اقتصادی است و رشد اقتصادی با توسعه اقتصادی فرق دارد بر همین اساس با وجود رشد اقتصادی، فقر بیکاری و شکاف های طبقاتی حل نمی شود. به خصوص که در سال های هشت ساله دولت پیشین، کلا طبقه متوسط آسیب دید و قشر وسیعی حاشیه نشین و اقلیتی بسیار ثروتمند شدند. مضاف بر این که خردگریزی، افراط گرایی و پوپولیسم نهادینه شده است بنابراین برای دولت و تیمی که بخواهد درست عمل کند مسایل چالش برانگیز زیادی وجود دارد. پس در زمان کنونی، دولت منتخب باید سیاست هایش را معطوف به رفع نیازهای فوری و آنی کند تا جو آرامی ایجاد شود تا افراد جذب گرایشات افراطی نشوند. بعد بتواند در درازمدت مسایل مربوط به توسعه را دنبال کند.

**ایرنا: پس می توان گفت که خطر پوپولیسم، جامعه را تهدید می کند و احتمال بازگشت آن وجود دارد؟
**موثقی: این خطر به شدت جامعه ما را تهدید می کند چرا که از طریق برخی نهادهای نظامی، مذهبی، حوزه های علمیه و نهادهای سیاسی که در واقع اهرم های کلیدی قدرت را در دست دارند، بازتولید می شود. این درست شبیه همان بنیاد گرایی جریانات وهابی و سلفی که بسیار ویرانگر و جنگ طلب است. موضوعی که در دوره هشت ساله دولت نهم ودهم یکدست اصولگرا احساس کردیم که کشور را تا آستانه جنگ نرم در داخل و افزایش اختلاف و تنش ها و جنگ بین المللی پیش برد. در صورتی که این دوره از انتخابات هم نامزد اصولگرا پیروز می شد، پازل جنگ طلبی در خاورمیانه تکمیل می شد، چیدمانی در منطقه که جنگ جدیدی میان تمام اعراب و اسراییل و آمریکا با ایران بود. اما مردم ایران نامزد میانه رو و متعادل را انتخاب کردند و با این انتخاب، آمریکا و همکارانش خلع سلاح شدند و دریافتند که ایران منشا تروریسم نیست.

پژوهشم**9294** 1601**خبرنگار: فاطمه دهقان نیری**انتشار دهنده: شهناز حسنی
ایرنا پژوهش، کانالی برای انعکاس تازه ترین تحلیل ها، گزارش ها و مطالب پژوهشی ایران وجهان، با ما https://t.me/Irnaresearchهمراه شوید.